Sejm Wielki i Konstytucja 3 maja – znaczenie reform dla Rzeczypospolitej

Ustawa Rządowa z 3 maja 1791 roku liczyła tylko 11 artykułów i zajmowała kilkanaście stron druku. Te kilkanaście stron próbowało przebudować państwo wielkości Francji, które przez sto lat było bezradne wobec sąsiadów. Konstytucja obowiązywała niespełna 14 miesięcy, a mimo to do dziś uchodzi za jeden z najważniejszych dokumentów w polskiej historii. Żeby zrozumieć dlaczego, trzeba zacząć od Sejmu, który ją przygotował.

Dlaczego Sejm zebrał się w 1788 roku

Rzeczpospolita po pierwszym rozbiorze (1772) była państwem pod kuratelą. Rosja kontrolowała ją przez ambasadora i Radę Nieustającą, a liberum veto paraliżowało obrady sejmów. Okazja do zmiany pojawiła się w 1787 roku, gdy Katarzyna II wdała się w wojnę z Turcją, a wkrótce także ze Szwecją. Rosja miała zajęte ręce.

Sejm rozpoczął obrady 6 października 1788 roku. Posłowie od razu związali go w konfederację, czyli rozstrzygano większością głosów, bez ryzyka zerwania obrad. Marszałkami zostali Stanisław Małachowski i Kazimierz Nestor Sapieha. Pierwotnie miał to być sejm na kilka tygodni, a przeciągnął się do 1792 roku, stąd nazwa Sejm Czteroletni.

Cztery lata pracy przed Konstytucją

Wojsko, pieniądze i koniec Rady Nieustającej

Pierwsze decyzje były twarde i praktyczne. Uchwalono powiększenie armii do 100 tysięcy żołnierzy, choć w praktyce udało się zebrać około 65 tysięcy. Zlikwidowano Radę Nieustającą, czyli główne narzędzie rosyjskich wpływów. Na wojsko trzeba było znaleźć pieniądze, więc wprowadzono podatek z dóbr szlacheckich i duchownych, a szlachta po raz pierwszy zaczęła płacić na państwo realnie.

Sejm pozyskał też sojusznika, czyli Prusy (traktat z 29 marca 1790). Ten sojusz okazał się potem pułapką, bo Berlin w kluczowym momencie zostawił Polskę samą.

Mieszczanie wchodzą do gry

W listopadzie 1789 roku do Warszawy przyjechali przedstawiciele miast królewskich. Zorganizowali tzw. czarną procesję (2 grudnia), w której w czarnych strojach przedstawili postulaty. Prezydent Warszawy Jan Dekert przewodził delegacji, a efektem było prawo o miastach z 18 kwietnia 1791 roku.

Mieszczanie dostali nietykalność osobistą, możliwość zdobywania ziemi i dostęp do urzędów oraz stopni oficerskich. Zyskali też prawo do posłów z głosem doradczym w Sejmie. Nie była to równość, ale w państwie, w którym miasta od dawna były pomijane, to duży krok.

Jak przepchnięto 3 maja

Projekt przygotowywała wąska grupa: król Stanisław August, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj i Scipione Piattoli. Wiedzieli, że otwarta debata zakończyłaby się awanturą. Wykorzystali więc moment, w którym na sali brakowało wielu konserwatywnych posłów, bo część wyjechała na Wielkanoc. Zamek Królewski wypełniła za to publiczność sprzyjająca reformom.

Konstytucję uchwalono właściwie przez aklamację, w atmosferze zbliżonej do zamachu stanu. Zwolennicy reform doskonale wiedzieli, że działają na granicy legalności, bo prawo sejmowe wymagało wcześniejszej zgody sejmików na zmianę ustroju.

Co faktycznie zmieniła Ustawa Rządowa

Nowy ustrój

Zasadą stał się trójpodział władzy: ustawodawczą sprawował dwuizbowy Sejm, wykonawczą król wraz z radą zwaną Strażą Praw, a sądowniczą niezależne sądy. Zniesiono liberum veto i konfederacje, czyli dwa mechanizmy, które przez lata paraliżowały państwo. Sejm miał obradować regularnie, co dwa lata, a uchwały zapadały większością głosów.

Tron stał się dziedziczny. Po Stanisławiu Auguście miała rządzić dynastia saska, żeby skończyć z wolnymi elekcjami, które przyciągały obce wpływy. Straż Praw tworzyli:

  • król jako przewodniczący,
  • prymas, czyli arcybiskup gnieźnieński,
  • pięciu ministrów: policji, pieczęci, spraw zagranicznych, wojny i skarbu.

Ministrowie odpowiadali przed Sejmem, a akty króla wymagały kontrasygnaty. To sprytne rozwiązanie wzorowane na brytyjskiej praktyce.

Religia, chłopi i szlachta

Katolicyzm pozostał religią panującą, ale gwarantowano wolność wyznania. Chłopów wzięto pod opiekę prawa, czyli umowy między dziedzicem a włościanami miały obowiązywać także w sądzie. Pańszczyzna zostaje, poddaństwo również, więc nie była to reforma radykalna.

Szlachta zachowała przywileje polityczne, ale odebrano je tzw. szlachcie gołocie, czyli nieposiadającej ziemi. Zmniejszyło to wpływ magnatów, którzy kupowali głosy biednej szlachty.

Targowica i koniec złudzeń

Gdy Rosja zakończyła wojny z Turcją i Szwecją, mogła wrócić do polskich spraw. 14 maja 1792 roku ogłoszono konfederację targowicką, zawiązaną przez magnatów (Potocki, Branicki, Rzewuski), którzy nie chcieli utraty dawnych wpływów. Rosyjskie wojska weszły do Rzeczypospolitej. Armia polska pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki walczyła skutecznie (zwycięstwo pod Zieleńcami 18 czerwca), ale nie dostała wsparcia od Prus, a król Stanisław August ostatecznie przystąpił do Targowicy.

W 1793 roku nastąpił drugi rozbiór, a w 1795 roku trzeci, po którym Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy.

Dlaczego ta Konstytucja nadal się liczy

Była pierwszą nowoczesną konstytucją w Europie i drugą na świecie po amerykańskiej. Pokazała, że państwo, które zdaniem sąsiadów skazane było na upadek, potrafi się zreformować od środka. Najważniejsze jest jednak to, co przetrwało w pamięci: po zaborach to właśnie 3 maja stał się symbolem polskiej tradycji niepodległościowej i demokratycznej. Święto przywrócono w 1919 roku, komuniści zakazali go w 1946, a w 1990 wróciło do kalendarza na stałe.

Dziś ocena jest zwykle prosta: reformy przyszły za późno, ale zdążyły zmienić sposób myślenia o państwie. Wystarczyło kilkanaście stron, żeby pokazać, że Polska może mieć sprawny ustrój.