Wiele osób zadaje sobie to pytanie, gdy patrzy na zdjęcia Ziemi z orbity albo ogląda relację z lotu rakiety: na jakiej wysokości zaczyna się kosmos? Krótka odpowiedź brzmi: zgodnie z najczęściej przyjmowaną konwencją 100 kilometrów nad poziomem morza. Ta granica nazywa się linią Kármána. Jest to jednak umowa, a nie fizyczna ściana. Powietrze nie kończy się w jednym miejscu, tylko stopniowo coraz bardziej się rozrzedza. W tym artykule krok po kroku wyjaśnię, skąd wzięło się 100 km, dlaczego niektórzy mówią o 80 km i jak samodzielnie policzyć kilka rzeczy związanych z tym tematem.
Krótka odpowiedź: kilka różnych „granic” kosmosu
Nie istnieje jedna, uniwersalna definicja początku kosmosu. W praktyce spotkasz się z kilkoma wartościami, które przedstawia poniższa tabela.
| Definicja | Wysokość | Kto jej używa |
|---|---|---|
| Linia Kármána | 100 km (ok. 62 mil) | Międzynarodowa Federacja Lotnicza (FAI), większość świata nauki i mediów |
| Granica „astronautyczna” USA | 50 mil, czyli ok. 80,5 km | amerykańskie siły powietrzne i część agencji rządowych USA, tradycyjnie także NASA |
| Granica wynikająca z dynamiki orbit | ok. 80 km (propozycja badaczy) | autorzy analiz naukowych, m.in. Jonathan McDowell |
| Zewnętrzny kraniec atmosfery (egzosfera) | kilka tysięcy km i więcej | fizyka atmosfery, jako obszar, gdzie ślady gazu stopniowo zanikają |
Różne wartości nie oznaczają, że ktoś się myli. Każda odpowiada na nieco inne pytanie. Jedna dotyczy lotu samolotu, inna orbit satelitów, jeszcze inna tego, dokąd w ogóle sięgają cząsteczki gazu z Ziemi.
Atmosfera: co właściwie mamy nad głową
Żeby zrozumieć, gdzie kończy się atmosfera, trzeba najpierw wiedzieć, czym ona jest. Atmosfera to warstwa gazów utrzymywana wokół Ziemi przez grawitację. Gazy te mają masę, więc przyciąga je Ziemia. Dlatego większość powietrza leży blisko powierzchni, a im wyżej, tym go mniej.
Dobrym porównaniem jest stos koców. Koc na samym spodzie jest mocno ściśnięty ciężarem wszystkich pozostałych, a ten na górze leży luźno i jest „puszysty”. Z powietrzem jest podobnie: najniższe warstwy są ściśnięte ciężarem tych nad nimi, więc są gęste, a wyższe są coraz rzadsze.
Warstwy atmosfery
Naukowcy dzielą atmosferę na warstwy według tego, jak zmienia się w nich temperatura. Wysokości granic między warstwami są przybliżone i zależą od szerokości geograficznej oraz pory roku.
| Warstwa | Przybliżony zakres wysokości | Co warto wiedzieć |
|---|---|---|
| Troposfera | 0 – ok. 12 km | Tu żyjemy, tu powstaje pogoda i latają samoloty pasażerskie. Zawiera ok. 75–80% masy atmosfery. |
| Stratosfera | ok. 12 – 50 km | Znajduje się tu warstwa ozonowa. Temperatura rośnie z wysokością dzięki pochłanianiu promieniowania UV. |
| Mezosfera | ok. 50 – 85 km | Tu spalają się meteory. Panuje tu najniższa temperatura w atmosferze (około −90 °C). |
| Termosfera | ok. 85 – 600 km | Bardzo rzadki gaz o wysokiej „temperaturze”, występują tu zorze polarne. Krąży tu Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS). |
| Egzosfera | powyżej ok. 600 km | Pojedyncze atomy, głównie wodoru i helu, mogą stąd uciekać w przestrzeń kosmiczną. |
Linia Kármána (100 km) leży więc tuż nad szczytem mezosfery, w dolnej części termosfery. Granice warstw atmosfery i granica kosmosu to dwie różne sprawy, a ta pierwsza nie wyznacza tej drugiej.
Zwróć uwagę na pojęcie „temperatury” w termosferze. Cząsteczek jest tam tak mało, że choć poruszają się bardzo szybko (co odpowiada wysokiej temperaturze), prawie nie przekazują energii obiektom. Satelita w termosferze nie „smaży się” w powietrzu, bo jest ono zbyt rzadkie, by go mocno ogrzać.
Dlaczego atmosfera nie ma ostrej granicy
Nad Ziemią nie ma „sufitu”, na którym powietrze nagle się kończy. Ciśnienie i gęstość powietrza maleją stopniowo i bardzo regularnie wraz z wysokością. Opisuje to w uproszczeniu wzór barometryczny:
\[ p(h) = p_{0}\, e^{-h/H} \]
Oznaczenia:
- \( p(h) \) – ciśnienie na wysokości \( h \),
- \( p_{0} \) – ciśnienie przy powierzchni Ziemi (ok. \( 101\,325\ \mathrm{Pa} \), czyli 1013 hPa),
- \( h \) – wysokość nad poziomem morza,
- \( H \) – tzw. skala wysokości, czyli wysokość, na której ciśnienie spada \( e \) razy (\( e \approx 2{,}718 \)). Dla dolnej atmosfery \( H \approx 8\ \mathrm{km} \).
Skąd bierze się skala wysokości? Zależy ona od temperatury, masy cząsteczek powietrza i grawitacji:
\[ H = \frac{R\,T}{M\,g} \]
Dla temperatury \( T = 288\ \mathrm{K} \) (15 °C), stałej gazowej \( R = 8{,}314\ \mathrm{J/(mol\cdot K)} \), masy molowej powietrza \( M = 0{,}029\ \mathrm{kg/mol} \) i przyspieszenia \( g = 9{,}81\ \mathrm{m/s^{2}} \) otrzymujemy \( H \approx 8{,}4\ \mathrm{km} \). Dla zimniejszego powietrza na większych wysokościach wartość ta jest nieco mniejsza, stąd przyjęcie „około 8 km” jest rozsądnym uproszczeniem.
Przykład 1. Jakie ciśnienie panuje na szczycie Mount Everestu (\( h = 8{,}85\ \mathrm{km} \))? Podstawiamy do wzoru:
\[ p = 101\,325\ \mathrm{Pa} \cdot e^{-8{,}85/8} \approx 101\,325\ \mathrm{Pa} \cdot 0{,}331 \approx 33\,500\ \mathrm{Pa} \]
Wynik to około 0,33 atmosfery. Rzeczywiste ciśnienie na Evereście wynosi ok. 31–33 kPa, więc nasz prosty wzór daje bardzo dobre przybliżenie. Stąd bierze się trudność oddychania na takiej wysokości: w każdym wdechu jest około trzy razy mniej tlenu niż na poziomie morza.
Przykład 2. Na jakiej wysokości ciśnienie spada o połowę? Szukamy takiego \( h \), że \( e^{-h/H} = \tfrac{1}{2} \). Stąd:
\[ h = H \ln 2 \approx 8\ \mathrm{km} \cdot 0{,}693 \approx 5{,}5\ \mathrm{km} \]
Połowa masy całej atmosfery znajduje się więc poniżej około 5,5 km, czyli poniżej wysokości, na jakiej leżą najwyższe szczyty Alp. Powyżej tej wysokości jest już tylko druga połowa powietrza, rozciągnięta na setki kilometrów.
Wykres: jak szybko znika powietrze
Poniższy wykres pokazuje ciśnienie atmosferyczne w zależności od wysokości, na podstawie standardowego modelu atmosfery. Oś pionowa jest logarytmiczna: każda kreska oznacza spadek ciśnienia około 10 razy. Dzięki temu na jednym wykresie mieszczą się wartości od 100 000 Pa do ułamków milionowych części paskala. Czerwony punkt oznacza linię Kármána.
Jak czytać ten wykres? Krzywa opada łagodnie i bez żadnego załamania. Nigdzie nie widać punktu, w którym ciśnienie nagle spada do zera. Na wysokości 100 km ciśnienie jest około 3 miliony razy mniejsze niż przy ziemi, ale nadal nie jest równe zeru. Właśnie dlatego trzeba było przyjąć umowną granicę.
Z wykresu wynika też ciekawy wniosek. Ciśnienie na 100 km to około \( 3{,}2 \cdot 10^{-7} \) ciśnienia przy powierzchni. Oznacza to, że ponad 99,99996% masy atmosfery leży poniżej linii Kármána. Powyżej zostaje śladowa ilość gazu.
Linia Kármána: skąd wzięło się 100 km
Linia nosi nazwisko Theodora von Kármána, węgiersko-amerykańskiego inżyniera i fizyka, jednego z pionierów aerodynamiki. Jego pomysł był prosty i bardzo praktyczny: kosmos zaczyna się tam, gdzie skrzydła przestają być użyteczne.
Siła nośna i prędkość
Samolot utrzymuje się w powietrzu dzięki sile nośnej, którą wytwarzają jego skrzydła. Wyraża ją wzór:
\[ F_{n} = \frac{1}{2}\, \rho\, v^{2}\, S\, C_{L} \]
Oznaczenia:
- \( F_{n} \) – siła nośna,
- \( \rho \) – gęstość powietrza,
- \( v \) – prędkość samolotu względem powietrza,
- \( S \) – powierzchnia skrzydeł,
- \( C_{L} \) – bezwymiarowy współczynnik siły nośnej, zależny od kształtu skrzydła i kąta natarcia (zwykle rzędu 1).
Z tego wzoru wynika ważna zależność: im rzadsze powietrze (mniejsze \( \rho \)), tym większą prędkość trzeba mieć, żeby uzyskać taką samą siłę nośną. Wysoko w atmosferze samolot musi więc lecieć coraz szybciej.
Kiedy samolot staje się satelitą
Jest jednak górna granica prędkości, która ma sens. Gdy statek leci poziomo wystarczająco szybko, jego trajektoria „opada” równie szybko, jak zakrzywia się powierzchnia Ziemi pod nim. Mówimy wtedy o prędkości orbitalnej. Dla orbity kołowej na wysokości \( h \) nad powierzchnią wynosi ona:
\[ v_{orb} = \sqrt{\frac{G M}{R + h}} \]
Oznaczenia: \( G M \approx 3{,}986 \cdot 10^{14}\ \mathrm{m^{3}/s^{2}} \) to iloczyn stałej grawitacji i masy Ziemi, a \( R \approx 6371\ \mathrm{km} \) to promień Ziemi.
Dla \( h = 100\ \mathrm{km} \), czyli \( R + h = 6\,471\,000\ \mathrm{m} \), otrzymujemy:
\[ v_{orb} = \sqrt{\frac{3{,}986 \cdot 10^{14}}{6{,}471 \cdot 10^{6}}} \approx \sqrt{6{,}16 \cdot 10^{7}} \approx 7850\ \mathrm{m/s} \approx 28\,300\ \mathrm{km/h} \]
Takiej prędkości statek potrzebuje, by utrzymać się na orbicie bez żadnych skrzydeł. Jest ona około 30 razy większa od prędkości dźwięku w powietrzu (ok. 340 m/s). Na wysokości, na której lecąc z prędkością orbitalną, statek jest podtrzymywany głównie przez ruch po orbicie, a nie przez skrzydła, kończy się lotnictwo, a zaczyna astronautyka. Taką ideę wyraża linia Kármána.
Przykład liczbowy: ile siły nośnej da skrzydło na 100 km?
Sprawdźmy to na liczbach. Weźmy nowoczesny samolot, w którym siła ciężkości przypadająca na metr kwadratowy skrzydeł wynosi około \( 5000\ \mathrm{Pa} \) (tzw. obciążenie powierzchni nośnej, dla samolotów pasażerskich to wartość rzędu kilku tysięcy paskali). Przyjmijmy \( C_{L} = 1 \) i prędkość \( v = 7850\ \mathrm{m/s} \).
Krok 1. Z równania na siłę nośną wyznaczamy gęstość, przy której skrzydła utrzymają samolot (siła nośna równa ciężarowi):
\[ \rho = \frac{2\,(F_{n}/S)}{v^{2}\, C_{L}} = \frac{2 \cdot 5000}{(7850)^{2} \cdot 1} \approx 1{,}6 \cdot 10^{-4}\ \mathrm{kg/m^{3}} \]
Taka gęstość występuje na wysokości około 65 km. Czyli przy prędkości orbitalnej skrzydła wystarczyłyby poniżej tej wysokości.
Krok 2. Zobaczmy, co dzieje się na 100 km. Gęstość powietrza wynosi tam około \( 5{,}6 \cdot 10^{-7}\ \mathrm{kg/m^{3}} \). Siła nośna na metr kwadratowy skrzydła:
\[ \frac{F_{n}}{S} = \frac{1}{2} \cdot 5{,}6 \cdot 10^{-7} \cdot (7850)^{2} \cdot 1 \approx 17\ \mathrm{Pa} \]
To około 290 razy mniej niż potrzeba! Skrzydło utrzymałoby zaledwie około 1,7 kg na każdy metr kwadratowy swojej powierzchni. Samolot musiałby być lżejszy od styropianu.
Obliczenie to jest uproszczone. Pomija m.in. to, że przy dużej prędkości poziomej część ciężaru „niesie” już sama krzywizna toru (efekt odśrodkowy). Dobrze jednak pokazuje, że w okolicach 100 km aerodynamika przestaje wystarczać. Statek w kosmosie musi polegać na silnikach rakietowych i prawach ruchu po orbicie.
Dlaczego akurat 100 km?
Obliczenia samego von Kármána dawały wartość około 83 km, która zależała od założeń o konstrukcji statku. Ostatecznie wybrano okrągłą wartość 100 km. Ma to kilka zalet:
- jest łatwa do zapamiętania i użycia w przepisach, rekordach i dokumentach,
- leży w przybliżeniu w miejscu, gdzie skrzydła przestają działać dla realnych pojazdów,
- jest zgodna z tym, że powyżej tej wysokości powietrze jest już na tyle rzadkie, że typowe samoloty tam nie dolecą.
Dlatego Międzynarodowa Federacja Lotnicza (FAI), która prowadzi oficjalne rejestry rekordów w lotnictwie i astronautyce, uznaje 100 km za granicę kosmosu.
Dlaczego niektórzy mówią o 80 km?
W Stanach Zjednoczonych astronautą nazywano osobę, która przekroczyła wysokość 50 mil, czyli około 80,5 km. Z tego powodu piloci rakietoplanu X-15, którzy w latach 60. XX wieku wznieśli się powyżej tej wysokości, otrzymali „skrzydła astronauty”. Z kolei lot Joe Walkera w 1963 roku na wysokość około 108 km uznano za wejście w kosmos także według definicji FAI.
Niedawno kilku badaczy, m.in. astrofizyk Jonathan McDowell, przeanalizowało dane o orbitach satelitów. Okazało się, że najniższy punkt orbity (perygeum), przy którym satelita może wykonać choć kilka okrążeń, leży zwykle w okolicy 80 km. To przemawia za przesunięciem granicy w dół. Sprawa pozostaje otwarta, a oficjalnie nie ma jeszcze jednej, uznanej międzynarodowo definicji.
Ciekawostka prawna: Traktat o przestrzeni kosmicznej z 1967 roku, podstawowy dokument prawa kosmicznego, w ogóle nie określa wysokości granicy kosmosu. Jest to więc nadal pytanie częściowo otwarte, a częściowo sprawa konwencji.
Co to znaczy „być w kosmosie”? Rozwiewamy mity
Mit 1: w kosmosie nie ma grawitacji
To jedno z najczęstszych nieporozumień. Astronauci na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej unoszą się w powietrzu, ale to nie dlatego, że grawitacja tam nie działa. Siłę ciężkości na wysokości \( h \) opisuje wzór:
\[ g(h) = \frac{G M}{(R + h)^{2}} \]
Dla ISS (\( h \approx 400\ \mathrm{km} \), czyli \( R + h = 6\,771\,000\ \mathrm{m} \)):
\[ g = \frac{3{,}986 \cdot 10^{14}}{(6{,}771 \cdot 10^{6})^{2}} \approx 8{,}7\ \mathrm{m/s^{2}} \]
Grawitacja na orbicie ISS wynosi więc około 89% tej, którą czujemy na powierzchni Ziemi! Na linii Kármána jest to około \( 9{,}5\ \mathrm{m/s^{2}} \), czyli niemal tyle samo co na ziemi. Astronauci „unoszą się”, bo razem ze stacją nieustannie spadają wokół Ziemi, poruszając się z prędkością około 7,7 km/s. To stan swobodnego spadania, a nie brak grawitacji. Nazywamy go mikrograwitacją lub nieważkością.
Mit 2: powyżej 100 km jest idealna próżnia
Tak nie jest. Na wysokości ISS (ok. 400 km) wciąż znajdują się resztki atmosfery. Powodują one opór, który powoli hamuje stację. Dlatego ISS regularnie musi korygować orbitę silnikami, bo w przeciwnym razie z czasem zniżałaby się i wreszcie spłonęła w atmosferze. Satelity na wysokości poniżej około 200 km spadają w ciągu dni lub tygodni, a te na wysokości ponad 600 km mogą krążyć wiele lat.
Nawet daleko od Ziemi w przestrzeni międzyplanetarnej występuje kilka cząstek na centymetr sześcienny. Dla porównania: w powietrzu, którym oddychasz, w jednym centymetrze sześciennym jest ich około \( 2{,}5 \cdot 10^{19} \).
Mit 3: po przekroczeniu linii Kármána nagle zmienia się wszystko
Nic takiego się nie dzieje. Astronauta w kapsule nie zauważy żadnego „kliknięcia” w momencie mijania 100 km. Zmiany zachodzą płynnie. Niebo jest coraz ciemniejsze (powyżej około 100 km jest już praktycznie czarne), a opór powietrza maleje. Dźwięk przestaje się rozchodzić, bo cząsteczek jest za mało, by przenosić falę akustyczną.
Ciekawostka: granica Armstronga
Są jeszcze inne „granice”, ważne dla ludzkiego organizmu. Granica Armstronga leży na wysokości około 18–19 km. Ciśnienie spada tam do około 6,3 kPa (63 hPa), a w tych warunkach woda wrze już w temperaturze ciała (37 °C). Bez skafandra ciśnieniowego ślina i płyny w ustach zaczęłyby wrzeć. Dlatego z fizjologicznego punktu widzenia człowiek bez skafandra „jest w kosmosie” już na tej wysokości, choć formalnie do kosmosu jest jeszcze ponad 80 km.
Wysokość 100 km w skali: porównania i rekordy
Liczba 100 km może wydawać się dużo, ale w skali planety to niewiele. Dla porównania: odległość z Katowic do Krakowa wynosi około 80 km, a z Warszawy do Łodzi około 120 km. Gdyby Ziemia była kulą o średnicy 1 metra, linia Kármána leżałaby zaledwie 8 mm nad jej powierzchnią (100 km to około 1,6% promienia Ziemi). To mniej więcej grubość skórki jabłka w porównaniu do całego owocu.
| Obiekt lub wydarzenie | Typowa wysokość |
|---|---|
| Szczyt Mount Everestu | 8,85 km |
| Samolot pasażerski | 10–12 km |
| Granica Armstronga | ok. 18–19 km |
| Samolot Concorde | ok. 18 km |
| Skok Felixa Baumgartnera (2012) | ok. 39 km |
| Balony stratosferyczne | do ok. 40 km |
| Granica „astronautyczna” USA | ok. 80 km |
| Linia Kármána | 100 km |
| Rekordowy lot X-15 (1963) | ok. 108 km |
| Suborbitalny lot kapsuły New Shepard | ok. 105 km |
| Międzynarodowa Stacja Kosmiczna (ISS) | ok. 400 km |
| Satelity Starlink | ok. 550 km |
| Orbita geostacjonarna | 35 786 km |
| Księżyc | średnio 384 400 km |
Zauważ, że loty „turystyczne” w kosmos często nie są orbitalne. Statek wznosi się nieco ponad 100 km, a potem spada z powrotem po łuku. To lot suborbitalny. Trwa on zwykle zaledwie kilka–kilkanaście minut, z czego tylko kilka minut w nieważkości. Żeby zostać w kosmosie na dłużej, trzeba nie tylko znaleźć się wysoko, ale przede wszystkim osiągnąć prędkość orbitalną, około 7,8 km/s. To właśnie prędkość, a nie wysokość, stanowi największe wyzwanie.
Jak to wykorzystać: zadania z rozwiązaniami
Teraz sprawdzimy, czy potrafisz samodzielnie użyć poznanych wzorów. Najpierw spróbuj rozwiązać zadanie, a dopiero potem zajrzyj do rozwiązania.
Zadanie 1: ciśnienie na wysokości samolotu
Jakie ciśnienie panuje na wysokości 8 km? Przyjmij \( p_{0} = 101\,325\ \mathrm{Pa} \) i \( H = 8\ \mathrm{km} \).
Rozwiązanie. Stosujemy wzór barometryczny:
\[ p = 101\,325 \cdot e^{-8/8} = 101\,325 \cdot e^{-1} \approx 101\,325 \cdot 0{,}368 \approx 37\,300\ \mathrm{Pa} \]
To około 37 kPa, czyli ok. 37% ciśnienia przy ziemi. Rzeczywista wartość wynosi około 35,6 kPa, więc przybliżenie jest dobre.
Zadanie 2: prędkość orbitalna na 300 km
Oblicz prędkość orbitalną satelity krążącego na wysokości 300 km nad Ziemią.
Rozwiązanie. Obliczamy \( R + h = 6371\ \mathrm{km} + 300\ \mathrm{km} = 6671\ \mathrm{km} = 6{,}671 \cdot 10^{6}\ \mathrm{m} \). Następnie:
\[ v_{orb} = \sqrt{\frac{3{,}986 \cdot 10^{14}}{6{,}671 \cdot 10^{6}}} \approx \sqrt{5{,}975 \cdot 10^{7}} \approx 7730\ \mathrm{m/s} \]
Satelita porusza się więc z prędkością około 7,7 km/s, czyli prawie 28 000 km/h. Zauważ, że im wyższa orbita, tym mniejsza prędkość orbitalna (na 100 km było to 7850 m/s, na 400 km już 7670 m/s).
Zadanie 3: grawitacja na wysokości
Ile wynosi przyspieszenie grawitacyjne na wysokości 100 km?
Rozwiązanie. Podstawiamy \( R + h = 6{,}471 \cdot 10^{6}\ \mathrm{m} \):
\[ g = \frac{3{,}986 \cdot 10^{14}}{(6{,}471 \cdot 10^{6})^{2}} = \frac{3{,}986 \cdot 10^{14}}{4{,}187 \cdot 10^{13}} \approx 9{,}52\ \mathrm{m/s^{2}} \]
To zaledwie około 3% mniej niż na powierzchni Ziemi (9,81 m/s²). Ktoś, kto stanąłby na wadze na wysokości linii Kármána, zobaczyłby prawie ten sam wynik co na ziemi.
Wskazówki do samodzielnych obliczeń
- Zawsze zamieniaj kilometry na metry, gdy używasz wzorów z \( G M \) lub prędkością w \( \mathrm{m/s} \).
- Pamiętaj o promieniu Ziemi. We wzorach na grawitację i prędkość orbitalną liczy się odległość od środka Ziemi, czyli \( R + h \), a nie sama wysokość \( h \).
- Wzór barometryczny stosuj ostrożnie. Dobrze działa do kilkunastu kilometrów. Wyżej temperatura zmienia się z wysokością, więc \( H \) przestaje być stałe i prosty wzór zaczyna zawyżać ciśnienie (na 100 km daje wartość około 10 razy za dużą). Do większych wysokości korzysta się z tablic standardowej atmosfery, jak na wykresie powyżej.
Najczęstsze pytania
Czy samolot pasażerski może wlecieć w kosmos?
Nie. Samoloty pasażerskie latają na wysokości około 10–12 km, a ich silniki potrzebują tlenu z powietrza. Na wysokości kilkudziesięciu kilometrów powietrza jest już za mało, by silniki działały, a skrzydła nie wytworzą wystarczającej siły nośnej. Do lotu w kosmos potrzebne są silniki rakietowe, które zabierają ze sobą własny utleniacz.
Czy Księżyc leży w atmosferze Ziemi?
Zgodnie z definicją „gdzie rozpoczyna się kosmos” nie. Ale ciekawostką jest to, że bardzo rozrzedzona geokorona, czyli chmura atomów wodoru wokół Ziemi, sięga daleko poza orbitę Księżyca. Są to jednak śladowe ilości gazu, a nie atmosfera w zwykłym znaczeniu.
Czy na wysokości 100 km widać krzywiznę Ziemi?
Tak, i to wyraźnie. Z wysokości 100 km horyzont znajduje się w odległości około 1130 km. Niebo jest czarne, a cienka niebieska linia atmosfery wyraźnie rysuje się na tle krzywizny planety.
Podsumowanie
Najważniejsze informacje z tego artykułu:
- Kosmos zaczyna się umownie na wysokości 100 km (linia Kármána). Część instytucji, zwłaszcza w USA, stosuje granicę ok. 80 km.
- Granica ta jest konwencją, a nie zjawiskiem fizycznym. Atmosfera nie ma ostrego końca, ciśnienie i gęstość powietrza maleją wykładniczo: \( p(h) = p_{0}\, e^{-h/H} \).
- Idea linii Kármána: na tej wysokości powietrze jest tak rzadkie, że skrzydła nie utrzymają statku, a trzeba lecieć z prędkością orbitalną \( v_{orb} = \sqrt{G M/(R+h)} \approx 7{,}8\ \mathrm{km/s} \).
- Powyżej 100 km grawitacja wciąż działa (na 400 km to ok. 89% wartości przy ziemi). Astronauci są w stanie swobodnego spadania, a nie bez grawitacji.
- Do prawdziwego pobytu w kosmosie nie wystarczy sama wysokość. Potrzebna jest też ogromna prędkość pozioma. Lot na 100 km i powrót to lot suborbitalny, a orbita wymaga około 7,8 km/s.
- Powyżej linii Kármána nadal są resztki atmosfery. Dlatego satelity na niskich orbitach z czasem hamują i wymagają korekt.
Gdy następnym razem ktoś zapyta, na jakiej wysokości zaczyna się kosmos, możesz odpowiedzieć nie tylko „sto kilometrów”, lecz także wyjaśnić, skąd ta liczba się wzięła i dlaczego jest to granica umowna.