III rozbiór Polski – przyczyny i skutki

III rozbiór Polski z 1795 roku zakończył istnienie Rzeczypospolitej jako państwa. Jej resztki podzieliły między siebie Rosja, Prusy i Austria, a bezpośrednim pretekstem była klęska insurekcji kościuszkowskiej. Żeby zrozumieć, jak do tego doszło, trzeba spojrzeć na to, co działo się po 1792 roku, i na to, czego Rzeczpospolita nie była już w stanie zrobić sama.

Droga do 1795 roku

Po I rozbiorze (1772) państwo próbowało się reformować. Sejm Czteroletni uchwalił Konstytucję 3 maja 1791, jedną z pierwszych nowoczesnych konstytucji w Europie. Dla Katarzyny II oznaczało to groźne wzmocnienie sąsiada, który miał się przestać zachowywać jak państwo podporządkowane Petersburgowi.

Odpowiedzią była konfederacja targowicka (1792). Grupa magnatów, m.in. Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski, wezwała na pomoc wojska rosyjskie. Wojna w obronie Konstytucji została przegrana, król przystąpił do Targowicy, a w 1793 roku Rosja i Prusy przeprowadziły II rozbiór. Rzeczpospolita straciła około połowy terytorium sprzed 1772 roku. Pozostało państewko, w którym stacjonowały rosyjskie garnizony.

Przyczyny III rozbioru

Czynniki wewnętrzne

Po 1793 roku Polacy mieli poczucie, że nie ma już nic do stracenia. Sejm w Grodnie pod presją rosyjskich bagnetów zatwierdził rozbiór, a armię zmniejszono. Wojsko, które miało być jednym z filarów reform, zostało rozproszone lub podporządkowane Rosjanom.

Wybuch insurekcji kościuszkowskiej (24 marca 1794, Kraków) był więc w dużej mierze działaniem z desperacji. Kościuszko ogłosił Akt powstania, a po zwycięstwie pod Racławicami (4 kwietnia) do walki włączyli się chłopi-kosynierzy. W maju wydał uniwersał połaniecki, który zmniejszał pańszczyznę i dawał chłopom ochronę prawną. Był to krok w dobrą stronę, ale za słaby i spóźniony, by zmobilizować całe społeczeństwo.

Czynniki zewnętrzne

Powstanie dało zaborcom doskonały pretekst. Prusy i Rosja uderzyły równocześnie, a Austria, która dotąd stała z boku, zaczęła się obawiać, że zostanie z niczym. Zaborcy kierowali się też kwestią rewolucyjnej Francji i tym, że w Polsce ścierały się wpływy ideologiczne zagrażające monarchiom.

Przełomem była bitwa pod Maciejowicami (10 października 1794), w której ranny Kościuszko trafił do niewoli. Niedługo potem, 4 listopada, Suworow zdobył warszawską Pragę. Rzeź jej mieszkańców, szacowana na kilkanaście tysięcy ofiar, złamała opór stolicy, a 9 listopada Warszawa skapitulowała.

Jak podzielono ziemie

Rosja i Austria uzgodniły podział w styczniu 1795 roku, Prusy przystąpiły do układu w październiku. Granice ustalono głównie wzdłuż rzek:

  • Rosja – ziemie na wschód od Bugu i Niemna: reszta Litwy, Kurlandia, zachodnia Białoruś i część Wołynia (około 120 tys. km²),
  • Prusy – Mazowsze z Warszawą, Podlasie i część Żmudzi, czyli ziemie po Niemen i Bug (około 48 tys. km²),
  • Austria – Małopolska między Pilicą, Wisłą i Bugiem, z Krakowem, Lublinem i Siedlcami (około 47 tys. km²).

Król Stanisław August Poniatowski abdykował 25 listopada 1795 roku w Grodnie. Resztę życia spędził w Petersburgu i tam zmarł w 1798 roku.

W konwencji petersburskiej z 1797 roku trzej zaborcy zobowiązali się, że nazwa „Polska” zniknie z ich tytułów i dokumentów i nigdy nie zostanie przywrócona. Chciano wymazać ją nawet z języka urzędowego.

Skutki III rozbioru

Skutki polityczne i terytorialne

Rzeczpospolita Obojga Narodów przestała istnieć jako podmiot prawa międzynarodowego. Polskie ziemie weszły do trzech różnych organizmów państwowych, z odmiennym prawem, administracją i polityką wobec miejscowej ludności. Ta różnica miała znaczenie jeszcze długo: inaczej wyglądało życie pod zaborem pruskim, inaczej pod rosyjskim czy austriackim.

Prusy i Austria wprowadzały własną administrację i system podatkowy. Rosja po 1795 roku przez lata prowadziła politykę, która nasiliła się po upadkach kolejnych powstań.

Skutki społeczne i kulturowe

Upadek państwa nie oznaczał jednak zniknięcia narodu. Szlachta, a z czasem także mieszczanie i część chłopów, utrzymywali język, tradycję i pamięć o dawnej Rzeczypospolitej. Wielu oficerów insurekcji wyjechało do Francji. Tam w 1797 roku powstały Legiony Polskie pod dowództwem Henryka Dąbrowskiego, a ich pieśń stała się później hymnem narodowym.

Polacy zaczęli wiązać nadzieje na odzyskanie niepodległości z Napoleonem, a potem z kolejnymi powstaniami. Rozbiory wyznaczyły sposób myślenia o państwie na następne 123 lata, aż do 1918 roku.

Dlaczego III rozbiór uznaje się za ostatni

Pierwsze dwa rozbiory odbierały Polsce część terytorium, ale jej państwowość przetrwała. Trzeci pozostawił tylko tyle ziemi, że niewiele dało się z niej zbudować, a król złożył koronę. Tym różni się od wcześniejszych rozbiorów: nie było już czego dzielić.

Warto też pamiętać, że przyczyną upadku nie była tylko agresja sąsiadów. Osłabione państwo, wewnętrzne konflikty magnackie i brak silnej armii otworzyły drogę do interwencji. Konstytucja 3 maja i insurekcja pokazały jednak, że wola reform i walki istniała, i to ona zapewniła ciągłość polskiej tożsamości w kolejnych pokoleniach.