Kronika Galla Anonima – co mówi o Piastach?

Ani rocznik, ani dokument nie opowiada o początkach Piastów tak szczegółowo jak kronika spisana przez anonimowego cudzoziemca. Gesta principum Polonorum, powstałe w latach 1112–1118, to najstarsze zachowane dzieło o dziejach Polski i główne źródło o legendarnych początkach dynastii, Mieszku I oraz Bolesławie Wielkim. To jednak nie podręcznik historii, tylko panegiryk na cześć Bolesława Krzywoustego.

Kim był Gall i skąd się wziął

Autor nigdzie nie podaje imienia. „Gall” to przydomek nadany w XVI wieku przez Marcina Kromera, który uznał, że pochodził z Francji. Od tamtej pory naukowcy dorzucili hipotezy o Włoszech, Prowansji czy Wenecji i do dziś nie ma zgody.

Prawdopodobnie był benedyktynem. Do Polski dotarł przez Węgry, a na dworze Krzywoustego był gościem, czemu dawał zresztą wyraz, nazywając się pielgrzymem. Wykształcenie ma solidne, pisze rytmizowaną prozą i chętnie cytuje klasyków. Oryginał nie przetrwał, znane są tylko późniejsze odpisy.

Jak zbudowana jest kronika

Dzieło składa się z trzech ksiąg, a ich proporcje dużo mówią o intencji autora:

  • Księga I obejmuje czasy od Piasta do Władysława Hermana i narodziny Krzywoustego, wymodlone u św. Idziego,
  • Księga II opisuje młodość Bolesława, wojny i spór ze Zbigniewem,
  • Księga III skupia się na wyprawach pomorskich.

Prawie dwie trzecie tekstu dotyczy więc jednego władcy. Poprzednicy są tu głównie tłem, które ma podkreślić jego wielkość.

Legenda o Piaście

Piast jest u Galla ubogim oraczem z Gniezna, a jego żona to Rzepicha. Książę wyprawia ucztę na postrzyżyny syna, ale dwóch przybyszów zostaje spod jego dworu przepędzonych. Gościnnie przyjmuje ich dopiero Piast, mimo że ma niewiele. Jedzenie i miód cudownie się mnożą, a goście przepowiadają, że syn Piasta, Siemowit, będzie władcą.

Gall nie używa słowa „Piastowie”. Dla niego Krzywousty jest po prostu potomkiem Piasta, a nazwa dynastii weszła do obiegu później.

Nauczka jest czytelna: władzę dostaje ten, kto jest gościnny i pokorny, a nie ten, kto ma pałac. Historycy traktują opowieść jako ludową tradycję wpisaną w chrześcijański schemat.

Pierwsi Piastowie w oczach Galla

Po Siemowicie kronika wymienia Lestka i Siemomysła, ale rozwija dopiero opowieść o Mieszku. Potem robi się bardziej konkretnie.

Mieszko I

Mieszko według Galla był ślepy przez pierwsze siedem lat życia. Wzrok odzyskał podczas uczty, a dostojnicy uznali to za dobry znak.

Jako dorosły miał siedem żon. Gdy poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, ta namówiła go do porzucenia pogaństwa, pod warunkiem że odprawi pozostałe.

Gall nie podaje daty chrztu. Rok 966 wynika z innych źródeł.

Bolesław Wielki

Gall nazywa go „Wielkim”, a przydomek Chrobry upowszechnił się później. To bohater kroniki: spotyka się z Ottonem III w Gnieźnie, a cesarz wkłada mu własny diadem na głowę i uznaje go za brata oraz sojusznika cesarstwa.

Dalej są wojny z Niemcami, żelazne słupy na granicy i zdobycie Kijowa. To obraz wzorcowego władcy, do którego ma się porównywać Krzywousty.

Bolesław Krzywousty: bohater i jego grzechy

Bohaterem pozostaje książę, ale kronika nie jest całkiem jednostronna.

Obrona przed cesarzem

Najbardziej wyeksponowany jest rok 1109, czyli najazd Henryka V. Gall opisuje oblężenie Głogowa, gdzie obrońcy odmówili poddania się nawet wtedy, gdy cesarz wystawił przed mury zakładników. Dalej pojawia się Psie Pole i triumfalny obraz odparcia najeźdźcy. Niemieckie źródła przedstawiają to znacznie skromniej.

Sprawa Zbigniewa

Zbigniew był nieślubnym synem Władysława Hermana i rywalem do tronu. Gall pokazuje go jako człowieka niepewnego, który nie dotrzymuje obietnic.

Gdy w 1112 roku Zbigniew zostaje oślepiony, kronikarz zrzuca winę na otoczenie księcia, a Bolesławowi przypisuje pokutę. Wyraźnie widać tu próbę wybielenia mecenasa.

Ile w tym historii, a ile propagandy

Gall jest cenny, ale trzeba go czytać krytycznie:

  • wiarygodniejsze są wydarzenia z czasów autora, czyli końcówka panowania Hermana i rządy Krzywoustego,
  • słabiej udokumentowane są dzieje przed rokiem 1000, bo opierają się na przekazie ustnym,
  • daty pojawiają się rzadko, więc chronologię trzeba odtwarzać z innych źródeł, choćby od Thietmara z Merseburga.

Mimo to bez tej kroniki historia Polski przed XII wiekiem byłaby w dużej mierze białą plamą. Wiadomo z niej, jak Piastowie chcieli być widziani: jako władcy wybrani przez Boga, silni wobec cesarza i wspierani przez Kościół.